आपला गाव आणि तिथला विकास हा आपल्या सर्वांसाठीच जिव्हाळ्याचा विषय असतो. गावासाठी नेमका किती निधी येतो, तो कुठे आणि कसा खर्च होतो, आपले सरपंच-ग्रामसेवक योग्य काम करत आहेत का? असे अनेक प्रश्न आपल्याला पडतात. या प्रश्नांची उत्तरे मिळवण्यासाठी आता कोणाकडेही जाण्याची किंवा माहितीच्या अधिकाराचा वापर करण्याची गरज नाही. कारण केंद्र सरकारने आणले आहे एक अत्यंत सोपे आणि शक्तिशाली साधन!
ग्रामपंचायतीला निधी कुठून मिळतो?
गावाच्या विकासाचा कणा म्हणजे ‘निधी’. हा निधी ग्रामपंचायतीला मुख्यत्वे दोन महत्त्वाच्या स्रोतांकडून मिळतो:
- १. ग्रामपंचायतीचे स्वतःचे उत्पन्न: यामध्ये गावातील घरपट्टी, पाणीपट्टी, बाजार कर (सेस) आणि ग्रामपंचायतीच्या मालकीच्या मालमत्तेचे भाडे यांचा समावेश असतो. हा निधी थेट गावाच्या स्थानिक गरजांवर खर्च होतो.
- २. शासकीय अनुदान:
- १५ वा वित्त आयोग (Finance Commission): हा निधीचा सर्वात मोठा स्त्रोत आहे. केंद्र सरकार प्रत्येक नागरिकामागे दरवर्षी ठराविक रक्कम गावाच्या विकासासाठी देते (उदा. प्रति व्यक्ती सुमारे ₹९४५).
- उदाहरणार्थ: जर तुमच्या गावाची लोकसंख्या ५,००० असेल, तर या एकाच आयोगातून एका वर्षात जवळपास ५० लाख रुपये आणि ५ वर्षांत सुमारे अडीच कोटी रुपयांचा मोठा निधी मिळू शकतो!
- याशिवाय, राज्य सरकारच्या विविध योजनांमधूनही गावांना निधी उपलब्ध होतो.
‘ई-ग्रामस्वराज’ ॲप: तुमच्या गावाच्या प्रगतीचा ‘डिजिटल आरसा’
eGramswaraj केंद्र सरकारने खास गावातील कारभारात पारदर्शकता आणण्यासाठी ‘e-GramSwaraj’ नावाचे मोबाईल ॲप्लिकेशन (Mobile Application) तयार केले आहे. हे ॲप तुमच्या ग्रामपंचायतीच्या प्रत्येक आर्थिक व्यवहाराची माहिती तुमच्या मोबाईलवर उपलब्ध करून देते.
‘ई-ग्रामस्वराज’ ॲप वापरण्याची सोपी पद्धत:
- ॲप डाउनलोड करा: तुमच्या मोबाईलमधील प्ले-स्टोअर (Play Store) वरून ‘e-GramSwaraj’ ॲप डाउनलोड करा.
- माहिती भरा: ॲप उघडल्यावर तुमचे राज्य, जिल्हा, तालुका आणि गावाचे नाव (ग्रामपंचायत) निवडा.
- आर्थिक वर्ष निवडा: तुम्हाला ज्या वर्षाची माहिती हवी आहे, ते ‘आर्थिक वर्ष’ (Financial Year) निवडा. तुम्ही मागील १० वर्षांपर्यंतचा हिशोब पाहू शकता.
- ‘आर्थिक प्रगती’ (Financial Progress) तपासा: माहिती भरल्यानंतर स्क्रीनवर दिसणाऱ्या पर्यायांपैकी ‘Financial Progress’ या पर्यायावर क्लिक करा.
येथे तुम्हाला तुमच्या गावातील जमा (Receipt) आणि खर्च (Expenditure) याची अत्यंत सविस्तर माहिती दिसेल:
- जमा (Receipt): त्या आर्थिक वर्षात गावाला एकूण किती निधी उपलब्ध झाला.
- खर्च (Expenditure): त्या उपलब्ध निधीपैकी प्रत्यक्षात किती निधी खर्च करण्यात आला.
यावरून तुमच्या ग्रामपंचायतीने निधीचा वापर किती प्रभावीपणे केला आहे, याचा अंदाज तुम्हाला एका क्षणात लावता येतो.
जागरूक नागरिक म्हणून तुमची भूमिका
आपण निवडून दिलेले प्रतिनिधी गावाचा कारभार योग्य पद्धतीने चालवत आहेत की नाही, यावर लक्ष ठेवणे हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. ‘ई-ग्रामस्वराज’ ॲपमुळे आता ही माहिती मिळवणे खूप सोपे झाले आहे.
- जर ‘जमा’ रक्कम मोठी असेल, पण ‘खर्च’ खूपच कमी असेल, तर याचा अर्थ निधी वापराविना पडून आहे आणि तो परत जाण्याची शक्यता आहे.
- या माहितीच्या आधारावर तुम्ही थेट तुमच्या सरपंच आणि ग्रामसेवकांना प्रश्न विचारू शकता आणि त्यांना वेळेत काम पूर्ण करण्यासाठी प्रेरित करू शकता.
चला, तंत्रज्ञानाचा वापर करून जागरूक नागरिक बनूया आणि आपल्या गावाच्या विकासावर सक्रियपणे लक्ष ठेवूया!
